Alleen de fundamenten van de houten barakken zijn nog zichtbaar. In de stenen barakken zijn expositieruimten ingericht met beeldmateriaal en persoonlijke eigendommen die niet bij de familie zijn teruggekomen. Voor mijn collega Sybrand van Haersma Buma was het in het bijzonder een indrukwekkende reis. Zijn grootvader is in Neuengamme omgekomen. Zijn naam, kampnummer en doodsoorzaak waren met een afschuwelijke precisie terug te vinden in de dodenboeken. We hebben met elkaar een krans gelegd bij het monument; een gestileerde crematoriumschoorsteen. We hebben ook een bloemstuk gelegd bij de gedenksteen ter herinnering aan de slachtoffers uit Putten. Bij de steen staat de tekst: Ziet, deze steen zal ons tot een teken zijn.

Het doet me denken aan de geschiedenis van het volk Israel dat stenen opricht ter herinnering aan de woestijnreis.

Bijzonder onderdeel van de expositie was de aandacht die aan de daders is besteed. Wie waren ze? Bizar was het om te lezen dat de kampcommandant met zijn vrouw en vijf kinderen naast het kamp heeft gewoond. Wat zullen die kinderen gezien en gehoord hebben? En hoe kwam die man 's avonds thuis uit zijn werk? We zullen het nooit kunnen bevatten. Net als in Auschwitz een paar weken geleden kreeg ik opnieuw de boodschap mee: wees zuinig op democratie en mensenrechten. Democratie is fragiel!

 Esme Wiegman