Kluun heeft voor de Maand van de Spiritualiteit (november) een boekje geschreven met de dubbelzinnige titel ‘God is gek’. Dat geldt volgens hem vooral in de Nederlandse media: een buitenproportionele atheïstische deken verstikt te vaak een serieus nemen van spiritualiteit.

Nu was mijn eerste indruk dat ook Kluun niet uitkwam boven het niveau dat God de laatste tijd weinig spierballen laat zien, en dus kan worden afgeserveerd als serieuze optie. Deze media-stijl van ‘wie zet wie klem’ kan weinig met een God die vertrouwen wil. Vertrouwen zweeft niet op het vlak van bewijzen of gespierde taal, maar groeit in harten – of kwijnt daar. Welke (blonde) Jane’s zwichten voor een krachtpatser die alleen op zijn borst roffelt en ‘Me Tarzan’ roept? Als dat zwichten al vertrouwen zou zijn. Harten gaan open bij meer subtiele talen (Charles Taylor). Andermans bedoelingen suggestief wegzetten kan op TV, maar gebeurt inmiddels ook op Tweede Kamer-niveau. Verrassend dat de afkijkende burger het politieke circus ook niet meer vertrouwt.

Maar Kluun keek en schreef verder. ‘Vooral het geïnstitutionaliseerde geloof leek als een rode lap te werken op de Nederlandse opinieleiders’ (blz. 22). Op elke foute priester wordt heel de christenheid aangekeken. ‘Boris Dittrich wordt niet geïnterviewd als er op een homofeest in Groningen mensen bewust anderen hebben proberen te besmetten met het HIV-virus. Christenen overkomt dat wel’ (23). Dictatuur van het atheïsme, vat hij samen. Hij vermoedt meer spiritualiteit bij de opinieleiders dan ze toegeven. Maar waarom het er niet mag zijn? Die vraag laat hij open.

Nu loop ik niet opeens warm voor Kluun en zijn spiritualiteit. Want kijken in een spiegel is een van die subtiele routes om tot jezelf te komen. Zelfreflectie helpt zelfs om te snappen waarom het in die starre traditionele kerken over vergeving blijft gaan – vergeving van kennelijk tekortschieten, van te los zijn van God en mensen (en dieren, zou de PvdD toevoegen, met enig recht). Deze route lijkt aan Kluun (nog) niet besteed. Is ook lastig.

Maar nu de afgelopen week. Vol religieuze lading en verharde verhoudingen. In Amsterdam zit burgemeester Cohen in zijn maag met zijn verbindende kracht van religie: de VVD kreeg daar de gemeenteraad mee tegen subsidie aan het Scharlaken Koord. In Rhenen speelt iets dergelijks: daar liet een PvdA-wethouder de plaatselijke NPV bungelen, de Nederlandse Patiënten Vereniging. Alsof subsidie tegenwoordig niet meer verstrekt wordt met het oog op een te verwachten bijdrage aan de samenleving, maar af gaat hangen van het gebleken vermogen om niet aan al te omstreden principes vast te houden. Sinds wanneer strijdt het selecteren van  medewerkers op basis van een welomschreven grondslag met onze rechtsstaat?

Al lijkt het enkel om subsidie te gaan, hier zijn wel degelijk de vrijheden van geweten, godsdienst en vereniging in geding. Deze zijn blijkbaar zelfs niet veilig bij een liberale VVD. Of zijn deze vrijheidsrechten enkel opgesteld met het oog op mainstream opvattingen en algemene of openbare organisaties? Is financiële discriminatie geen discriminatie? Mark Rutte zette op de Algemene Ledenvergadering van de VVD het kabinet suggestief weg in dezelfde religieuze richting: ‘Zondagsrust betekent voor dit kabinet kerkgang’! Vooral geen woord over andere argumenten om een maatschappelijk ritme met een rust te continueren. Ik dacht dat de VVD ook iets wilde betekenen voor kleine zelfstandigen. Maar nee, de zaal met liberalen lachte en klapte. Hoeveel  zelfkritisch vermogen zit hier? Zo krijgen burgers echt vertrouwen in politiek! Het volk ziet onderlinge pesterij tussen politici, geen serieus debat om samen ergens uit te komen.

Het Proefprocessenfonds Clara Wichmann kreeg deze week van de advocaat-generaal van de Hoge Raad frisse hoop dat de gewetensvrijheid waarin de SGP tot nu toe kon ademen, alsnog kan worden verstikt. Weer via de subsidiekraan. Geen vrouw is verplicht iets met de SGP te hebben; wie dat wel hebben, delen blijkbaar de overtuiging dat het onderscheid tussen man en vrouw niet alleen op biologisch vlak speelt. Mag dat niet? Geldt gewetensvrijheid alleen voor breed geaccepteerde meningen? Of speelt hier een salonfähige variant van Chavez die rivalen financieel treitert? De Savornin Lohman nam in zijn tijd afstand van dergelijke pogingen om mensen ‘door hen in hun beurs te straffen, te verleiden tot om tegen hunne consciëntie te handelen’. Maar ik zal zwijgen en de rechtsgang afwachten; deze alinea was al teveel.

Terug naar partijpolitiek. Staatssecretaris Sharon Dijksma (PvdA) waarschuwt ‘strenge’ scholen dat het voor hen spannend wordt: hoe kunnen ze hun overtuigingen vasthouden binnen wat een o zo tolerante meerderheid lijkt te willen verkopen als totaalpakket binnen onze rechtsstaat. Waar Jasper van Dijk van de SP nog een schepje bovenop doet: wat doet u tegen deze scholen met afwijkende (schande!) opvattingen over schepping en zo? Intussen blijft D66 geloven (jawel!) in de kracht van mensen, blijkens hun onlangs verschenen boekje met sociaal-liberale beginselen en harde kaft. Niet dat D66 tegen religie is. Welnee, neem nu Spinoza, dat was een goeie kerel, die was tenminste religieus op een prettige manier. God mag best van D66, als_t_ie maar in de natuur zit of in jezelf.

Je zou haast denken dat Nederland een groot eiland is van antireligieuze haat en nijd. Maar dat valt echt mee: niks eiland. Zwitserland stemde – op zondag – tegen minaretten, wat niet het stemadvies was van nota bene de bisschoppen. Wat je ook van minaretten denkt, dit zal het aantal kerken in Saudi-Arabië niet bevorderen... En voor wie ook daar niet mee kan zitten: wie zit te wachten op deze groeiende internationale polarisatie?

Dit alles in één week. Hoe bestaat het dat ik tussen dit alles door dinsdagavond 1 december nog naar Nijmegen kon: naar een groep “localo’s” die daar een Verdiepingscursus Christelijk-sociale politiek heeft georganiseerd. Daar las ik als openingswoord voor de derde avond iets uit het Nieuwe Testament: over Paulus die zich in Filippi beroept op zijn Romeins burgerrecht. Hij had nooit zonder verhoor geslagen en ingesloten mogen worden. Zo’n beroep op zijn rechten als Romein doet hij vaker. Maar wel selectief, bepaald niet met zijn eigenbelang voorop. Hij wil vooral autoriteiten zo confronteren met hun diepere motieven. Hij wil ook bij machthebbers een moment creëren dat ze even moeten nadenken hoe ze zich verhouden tot de subtiele taal en tekens van het evangelie van Jezus. Als hij zich bij een latere detentie niet op de keizer had beroepen, had hij alweer vrij man kunnen zijn, aldus koning Herodus Agrippa II (Hand. 26:32). 

Christenen gedijen blijkbaar ook onder moeilijke omstandigheden en zonder verleidelijke subsidies. Maatschappeljike agressie, van Joodse, polytheïstische of atheïstische zijde, markeert een hulpvaardige, maar cultuurkritische tegencultuur zelfs duidelijker dan de maatschappelijke acceptatie en aandacht die salonfähige heren als Kuitert en Hendrikse ten deel valt. Maatschappelijke emancipatie wordt zomaar kritiekloze aanpassing, en zo ging het neocalvinisme aan de Vrije Universiteit de vorige eeuw in de uitverkoop.

En toen was de Maand van de Spiritualiteit voorbij. Geen Sint veranderde daar iets aan. Met of zonder kruis op zijn mijter. Want de Bijbel zegt niets over mijters, wist Plasterk nog. Blijft over: dat kruis. In welke publieke herberg is nog plaats voor een kribbe of een kruis? Christen- en kerk-zijn in de publieke ruimte kan gelukkig ook vanuit ongesubsidiëerde stallen.

Geüpload 5 december 2009,

Rob Nijhoff