Bovenberg is niet negatief over het mechanisme van de markt en het ruilprincipe dat daaronder ligt. ‘Voor wat hoort wat’ heeft een disciplinerende werking die een terugzakken in een eigen leefcirkel kan voorkomen. De markt acht Bovenberg ‘essentiëel om mensen te verbinden’ en zelfs ‘te verheffen’ (blz. 103). Tegelijk is hij niet blind voor de gevolgen van een te zwakke overheid – een ont-regelde markt faalt – of van een uitgeholde moraal: die wordt gevoed door het middenveld van gezin, school, kerk (blz. 157). Positief geformuleerd: in dit boek staat de wederkerige (!) wisselwerking van economie en ethiek centraal.

Dat vertrouwen  elementair is, ook voor economische relaties - iemand krediet geven! - , circuleert al langer. Maar andersom: dat de economische inrichting (‘onderbouw’) gevolgen heeft voor onze morele ‘bovenbouw’ is sinds de val van Muur en oostblokmarxisme – dat is een fris geluid. Een voorbeeld is de AOW. Die komt voort vanuit een ethiek van solidariteit (bovenbouw beïnvloedt onderbouw). Maar juist het bestaan van AOW maakt ouders onafhankelijker van hun kinderen, en kan daardoor de binding tussen ouders en kinderen verzwakken (onderbouw beïnvloedt bovenbouw).

Deze wederkerigheid van waarden en economie verdient aandacht, en dit boek daarom een recensie in een van de DenkWijzers van 2010. Al wil Bovenberg geen CDA-econoom heten, hij verkeert onmiskenbaar in deze kring, en een goed voornemen voor het WI lijkt mij dan ook een TafelGesprek in 2010 tussen Lans Bovenberg en het ChristenUnie-lid Bob Goudzwaard: om de huidige marktwerking te taxeren op verschillende terreinen. Wat is bijvoorbeeld de verhouding tussen de economische ruil-relatie en de medische arts-patiëntrelatie?

Onlangs ontstond discussie tussen de Tilburgse christen-economen Bovenberg en Johan Graafland. Bovenberg kan Jezus aanduiden als homo economicus die vanuit welbegrepen eigenbelang de lasten en baten afwoog van lijden en heerlijkheid – en Zijn missie aanvaardde. Graafland voelt zich hier ongemakkelijk bij.

Nu kan ik Bovenbergs pleidooi volgen voor het goed recht van eigenbelang, inclusief zicht op werkelijke behoeften, en van economisch afwegen. Wel vraagt de toepassing van dit welbegrepen eigenbelang op Jezus dan om twee redenen aanvulling.

Ten eerste dreigt hier filosofisch een anachronisme. De filosoof Charles Taylor beschrijft hoe de aandacht voor ‘eigenbelang’ opkomt met de moderniteit. De relatie tussen eigen morele ‘sentimenten’ en een omringende orde is dan dun geworden. Wat nu als mijn belang of ‘morele sentiment’ (Adam Smith) haaks staat op wat God, traditie of algemeen belang vraagt? Laat er nog een onzichtbare hand zijn om individuele strevingen vanuit eigenbelang af te stemmen! Tegen de kortzichtigheid komt daarbij het begrip welbegrepen eigenbelang op: peil wel je werkelijke behoeften – dan erken je dat deze soms vragen om samenwerking en investering in algemene belangen waar je ook zelf op den duur baat bij hebt. De vraag is: repareert deze onzichtbare hand of de toevoeging ‘welbegrepen’ het verlies aan ordebesef of aan gevoeligheid voor een ‘hemels baldakijn’ (Peter Berger)?

Hoe vullen mensen hun ‘welbegrepen eigenbelang’ in, als we al – wat Bovenberg zelf betwijfelt – onze behoeften überhaupt ‘wel’ begrijpen? Verdient een subjectieve invulling niet juist kritiek, een ik-vulling, te los van een omringende orde, God of gebod, vanuit een werkelijkheidsvreemde scheiding van is en ought, sein en sollen? Bovenberg begrijpt dat mensen een ongemakkelijk gevoel krijgen wanneer hij Jezus’ leven, sterven en herleven beschrijft vanuit dergelijke moderne begrippen. Op dat ‘gevoel’ mag Bovenberg van mij inhoudelijk ingaan.

Theologisch, dat ten tweede, heb ik ook een wens. Als iemand op Jezus een algemeen model van handelen van toepassing acht – zoals het afwegen van baten en lasten – , wil ik graag ook aandacht voor de unieke kanten van Zijn komst en optreden. Uniek ten opzichte van alle mensen, maar zelfs ten opzichte van zijn volgelingen. Hij gaf en onderging vooral wat mensen niet kunnen geven of ondergaan. Een deel van dat unieke straalt wel af op zijn volgelingen: in de Bergrede vraagt Hij ook van hen ‘meer dan het gewone’. Hoe ziet Bovenberg dit geven van meer ten opzichte van het gewone eigenbelang? In elk geval is bij Jezus zelf dit meer meer geweest dan het gewone!

Al met al biedt De balans van Bovenberg leesbaar inzage in economische analyses, ook van de crisis, in het beleid van Balkenende, en het ontstaan daarvan in de Paarse jaren negentig. Op de koop toe krijgt de lezer een samenvatting van een preek die Bovenberg hield in de Jefta-gemeente in Breda waar hij kerkt en soms voorgaat. Als mensen beseffen dat God het nodige voor hen klaar heeft liggen, hoeven ze niet meer zo gestresst zich een plek te veroveren tussen anderen. Sterker: ze kunnen richting hun medemensen gunnend worden. Met Jezus als voorbeeld.

Deze levensbeschouwelijke ‘informatie’ is niet paternalistisch of betuttelend, maar biedt Bovenberg graag aan op de vrije markt van ideeën, ‘van krant tot kansel’. In onze democratie geldt gelukkig, dat je waarheidsaanspraken mag doen ‘op grond van je geloof’, ‘vanuit innerlijke drijfveren’: ‘Lang leve de geestelijke vrijheid!’ (blz. 114).

In diverse opzichten wens ik volgers van het WI van de ChristenUnie en andere lezers van deze weblog de verschillende balansen van Bovenberg toe. Met in het Licht van Kerst een goed begin van 2010.

Rob Nijhoff