Stoppen met pleisters plakken in de schuldhulp

Dit artikel verscheen eerder in het ChristenUnie Magazine

Beiden spreken vanuit eigen ervaring: Don groeide op in Amsterdam Zuidoost, waar armoede en schulden om hem heen zichtbaar waren. Anne Meint komt uit een eenvoudig Fries gezin, waar zijn vader als automonteur het gezin met hard werken draaiende hield en waar elke euro werd omgedraaid. Als diaken zag en ervoer hij aan keukentafels wat schulden en geldzorgen met mensen doen.

De staat als schuldeiser

Laten we er niet omheen draaien: de overheid is één van de grootste schuldeisers in Nederland. En heeft andere regels dan die voor anderen gelden. “Neem de verkeersboetes en hoe sterk de verhogingen oplopen”, verduidelijkt Don. “Dat mag het bedrijfsleven zo niet toepassen. Maar ik noem ook de voorrang die de Belastingdienst heeft bij het innen van schulden.”

Anne Meint knikt: “Dat systeem zit oneerlijk in elkaar. Veel mensen mijden daardoor de overheid, waardoor de professionele schuldhulp lang niet iedereen bereikt. Wij bereiken veel van deze mensen wel, maar mensen trekken gemiddeld pas na vijf of acht jaar aan de bel. Samen met onze lokale netwerken willen we mensen zo vroeg mogelijk in beeld krijgen.” Dat lukt vrijwilligers beter dan de overheid, ziet Anne Meint. “Onze vrijwilligers kennen de wijk en de straat. Zij zien als eerste waar mensen vastlopen, vele malen eerder dan de politiek dat doorheeft.”

Ook nazorg is belangrijk

SchuldHulpMaatje bestaat sinds 2010. Mede dankzij moties van de ChristenUnie hebben vrijwilligersorganisaties nu een stevige plek in de keten van schuldhulpverlening. SchuldHulpMaatje is een diaconale organisatie die nu actief is in ruim 177 gemeenten met ongeveer 3500 getrainde vrijwilligers. Deze vrijwilligers coachen mensen naar een duurzame oplossing, zodat ze een nieuwe start kunnen maken zonder geldstress.

Daarbij gaat het niet alleen om de schulden zelf. Don: “Mensen hebben vaak ook een buddy nodig: een vrijwilliger, geen professional, die samen met je oploopt en naar je luistert. Dat is een belangrijke rol, ook in de nazorg.” Vanuit hun christelijke overtuiging delen Don en Anne Meint hetzelfde mensbeeld:ieder mens is waardig en verdient een nieuwe kans. Jaarlijks ondersteunt de organisatie meer dan 12.500 huishoudens via persoonlijke begeleiding. Liefst 58% van hen is nog niet in beeld bij de professionele schuldhulpverlening. Ruim 11.400 mensen bezochten een inlooppunt.

Schuldeisers buitelen over elkaar heen

In de begeleiding is het belangrijk om eerst rust te creëren, benadrukt Anne Meint. “Mensen die in de schulden zitten, lopen over van de stress. Dat doet iets met het denk- en beoordelingsvermogen. Dus als je rust kunt inbouwen, schep je van daaruit overzicht.”

Maar de wetgeving werkt niet mee, ziet ook Don. “Als er beslagleggingen zijn, buitelen de schuldeisers over elkaar heen, ook overheidsinstanties. Ondertussen lopen de kosten op, omdat niemand het overzicht heeft.” Hij wil daarom een gezamenlijk afbetalingsplan. “Dit plan lag er al eerder, maar er wordt getreuzeld bij het invoeren. Het geld dat voor hervormingen was geserveerd, is zelfs geschrapt door het vorige kabinet. Toch blijf ik ervoor gaan: het geeft alle partijen inzicht en creëert rust. En met een schuldenpauze word je de eerste zes maanden niet lastiggevallen door incassobureaus en deurwaarders. Hierover is weinig weerstand in de Tweede Kamer, maar we moeten het wel doen.”

Het is een eerste stap van de totale hervorming die de ChristenUnie wil doorvoeren in de schuldhulp. Don: “Er is een hele industrie ontstaan van partijen die veel geld verdienen aan de schulden van anderen. Er worden nu vorderingen doorverkocht aan partijen die nooit met die persoon te maken hebben gehad. De kosten lopen daarnaast snel op: rentekosten, administratiekosten, executiekosten.
Zo kan het gebeuren dat een niet-betaalde tandartsrekening van veertig euro kan oplopen tot wel duizend euro of meer. Dan gaat er iets helemaal verkeerd.”

Weg van de schuldenindustrie

Anne Meint reageert: “We moeten stoppen met pleisters plakken. Er is een fundamentele switch nodig, weg van de schuldenindustrie.
Als partijen van elkaar weten wat de vorderingen zijn, kun je samen heel anders naar een probleem kijken. Want we hebben hier te maken met een mens.”

De ChristenUnie wil daarom de rol van de deurwaarders veranderen, vertelt Don. “We moeten af van die perverse prikkel dat zij worden betaald per escalatiestap. Het is beter dat ze ook worden beloond voor oplossingen die eraan bijdragen dat de schulden zo laag mogelijk blijven. De overheid moet daarin een actievere rol spelen, misschien ook financieel. Het is er nog niet van gekomen, ook doordat er zoveel kabinetten zijn gevallen. Maar ik ga ervoor.”

Eigen schuld?

Wat niet meewerkt zijn de misvattingen over mensen met schulden. Bijvoorbeeld dat mensen die in de schulden raken, niet met geld kunnen omgaan. Don: “Voor een deel van de mensen klopt dat, dan is financiële educatie belangrijk. Maar bij veel mensen zorgen ingrijpende gebeurtenissen voor schulden, zoals uit elkaar gaan, je baan verliezen of arbeidsongeschiktheid. Zoiets kan iedereen overkomen en kan er financieel enorm inhakken. Schulden zijn dus heel vaak niet iemands schuld.”

“Dat eigen-schuldprincipe is heel hardnekkig”, weet Anne Meint. “Het hangt samen met het stereotype beeld dat schulden vooral een bepaalde groep treffen. Maar schulden komen voor in alle lagen van de bevolking.”

Om schulden uit de taboesfeer te halen, ontwikkelde SchuldHulpMaatje een programma om het gesprek daarover te normaliseren. Anne Meint legt uit: “Sommige gebeurtenissen kunnen ook financiële gevolgen hebben. Dan is het belangrijk dat iemand je die vraag stelt: ‘Red je het wel?’ We hebben geleerd dat die ene vraag enorm helpend is. Dat is een gedeelde verantwoordelijkheid van alle mensen om iemand heen, zoals de kerk, de buren, de familie.” Anne Meint benadrukt daarbij wel: “Een schuld die er is, moet worden terugbetaald. Maar een mens is meer dan zijn schuld. Hierbij past dus niet het stapelen, verdubbelen en verdienen aan schulden, waardoor een schuld van een paar tientjes op kan lopen tot duizend euro.”

Ook de werkgever heeft een rol

Ongeveer 60% van de werkenden is in dienst bij een mkb-bedrijf. Ondernemers zijn daarmee een belangrijke schakel in het bespreekbaar maken van schulden. Anne Meint: “Het gesprek met medewerkers gaat meestal over vitaliteit, opleidingen en doorgroei, maar kunnen we het ook hebben over hoe het financieel gaat? Ik ben zelf werkgever geweest en wat ik het diepste falen vond was een loonbeslag van een medewerker. We hadden het zo goed voor elkaar en toch wist ik het niet.”

Goede schuldhulpverlening is in het belang van iedereen, stelt Don. “Oplopende schulden worden uiteindelijk afgewenteld op de maatschappij. De kosten lopen in de miljarden. Voorbeeld: de kosten van een hulpverleningstraject na een huisuitzetting zijn altijd vele malen hoger dan de oorspronkelijke huurachterstand. Vroeg ingrijpen loont dus altijd.”

Een generatie met achterstand

Anne Meint noemt de schulden onder jongeren als snelgroeiend probleem. “Als we niets doen blijft het dweilen met de kraan open en groeit
er een generatie op met een achterstand.” De ChristenUnie wil daarom graag een Nationaal Schuldenfonds Jongeren, vertelt Don. “Gemeenten nemen de schulden over, waardoor we jongeren snel kunnen saneren. Als we hen vroegtijdig helpen, krijgen zij rust en kunnen we hen begeleiden naar scholing of werk. Het wordt een uitdaging, want zoiets kost geld en schulden onder jongeren is complex.”

In het verlengde daarvan wil de ChristenUnie ook zowel ‘Buy Now Pay Later’ als het online gokken aanpakken. “In Europees verband pleiten we voor een verbod op BNPL-diensten zoals Klarna. En over het online gokken: sinds de Tweede Kamer dat heeft gelegaliseerd, zien we de enorme gevolgen. Het was een heel foute beslissing. Maar ook daarover wordt nog heel verschillend gedacht in de Kamer. Het gaat dan over de vrijheid van mensen om zelf keuzes te maken versus de grote schade die het aanricht.”

Eindelijk aan tafel bij het ministerie

Uiteindelijk gaat het om een gedeelde visie om samen die verandering tot stand te krijgen, stelt Anne Meint. “Daarin vinden de ChristenUnie en wij elkaar. We delen onze waarden rond gerechtigheid, ons mensbeeld en ons beeld op de samenleving. En hoewel er Kamerbreed verschillend wordt gedacht, ontstaat steeds meer het besef dat goede schuldhulp belangrijk is, in een samenspel tussen politiek, professionals en vrijwilligers. Ook groeit de erkenning voor informele schuldhulp: de overheid ziet zelf dat zij veel mensen niet bereikt. Dan is een vrijwilligersorganisatie een bindmiddel.”

Een concrete stap vooruit: mede dankzij een motie van de ChristenUnie schuift SchuldHulpMaatje voortaan aan bij overleggen van het ministerie. Anne Meint: “Dat was een langgekoesterde wens. Want zo wordt er niet meer óver ons gesproken, maar mét ons.”

Don beaamt het belang: “Je mag veel van de politiek verwachten, maar er zit altijd een vertraging. Tegen de tijd dat SchuldHulpMaatje signalen binnenkrijgt vanuit de samenleving, duurt het nog minimaal twee jaar voordat er concrete wetten komen. Ik beschouw de politiek dus niet als het enige of belangrijkste middel om dit probleem aan te pakken.”

Het ChristenUnie magazine via de post ontvangen?

Word lid