Benieuwd naar het videofragment?
Klik dan op de knop hieronder.
Beste vrienden, Shalom aleichem,
Het is voor mij een grote eer om hier vandaag in uw midden te mogen spreken, met zelfs de naamgever in van de lezing in ons midden – en met een bijzondere vermelding voor het Joods humanitair fonds – dank voor de uitnodiging. En dan hier in de Uilenburgersjoel. Een gebouw onlosmakelijk verbonden met Joods Amsterdam, met Mokum. Een gebouw dat symbool staat voor de bruisende Joodse cultuur vóór de oorlog, maar daarmee dus ook voor de overlevingskracht van de Joodse gemeenschap in Nederland.
Tijdens de oorlog bleef de Uilenburgersjoel nog tot 1943 als synagoge in gebruik. Daarna werd zij gesloten en geplunderd. Na de oorlog stond het gebouw jarenlang leeg en raakte het in verval. Maar het verhaal eindigde daar niet, gelukkig niet als u het mij vraagt. De sjoel kwam weer tot leven. En vandaag staan wij hier.
Maar wanneer we onze blik richten op vandaag, dan spreek ik erg veel mensen die het pittig hebben. We moeten een pijnlijke realiteit onder ogen zien. De Joodse gemeenschap heeft het zwaar in West-Europa, gaat gebukt onder dreiging en alleen al de voorbereiding en beveiliging van deze avond laat zien dat Nederland geen uitzondering is. Het Joodse leven en de Joodse cultuur onttrekken zich steeds meer aan het oog van de brede samenleving vanwege bedreigingen en intimidatie. Nog geen twee weken geleden zagen we het hier op de Dam in Amsterdam weer vreselijk misgaan: driftig werd er gezwaaid met Hamasvlaggen. Niet door een enkeling maar door een compleet blok‘demonstranten’, zeg ik tussen aanhalingstekens.
Wat voor land zijn we, als Joodse kinderen naar zwaar beveiligde scholen gaan, als iedere plek van de gemeenschap extra beveiliging nodig heeft. Als die angst ook doorsluimert in het gewone handelen. ‘We staan er alleen voor.’ ‘Mijn gezin vindt het toch prettiger om de mezoeza van de deur te halen.’ ‘Onze zoon gaat in het buitenland studeren en ik begrijp hem.’ Het zijn zinnen en die ik Joodse vrienden de afgelopen twee jaar te vaak heb horen zeggen. En hoewel alles in mij in verzet komt, dat Nederland dit kennelijk laat gebeuren, ik voel met hen mee. Onlangs sprak ik een Joodse vrouw die mij vertelde: ‘Ik zit op een niet-Joodse leesclub en ik voel me steeds meer alleen.’ Die woorden raken me. Vooral omdat ze iets laten zien van de werkelijkheid waarin veel Joodse Nederlanders vandaag leven. Een werkelijkheid waarin mensen zich steeds vaker afvragen of ze nog wel werkelijk thuis zijn in hun eigen land.
We komen hier samen aan de vooravond van de Israëlische verkiezingen. Een spannend moment voor Israël en vast, net als hier in Nederland, is dat het laatste woord na de uitslag nog niet gezegd is. Maar dat Joodse Nederlanders hier, zich moeten verantwoorden voor keuzes van een kabinet daar, het is een gotspe, voor welke buitenlandse overheid moeten mensen zich verder verantwoorden in dit land? Ik zou het niet weten.
Vrienden, is dit Nederland? Ja, is het antwoord, maar het is niet hele antwoord. En daar wil ik het vandaag met u over hebben.
Want ik zou nog wel even door kunnen gaan met voorbeelden. Maar dat ga ik niet doen. Want u kent ze ongetwijfeld allemaal, beter dan ik. Maar ik denk dat ons land heel veel beter kan zijn dan dit. Dat niet de grootste schreeuwers bepalen of minderheden zich vrij voelen. Dat er ruimte is voor vrij je cultuur, je geloof, je identiteit, beleven. Een Nederland waarin de Joodse gemeenschap werkelijk vrij kan zijn, voluit kan leven. Wat een spiegel is hoe onze vrijheid er echt voor staat. Want zolang de Joodse gemeenschap onder zware beveiliging leeft is dat een helder signaal hoe het er met de vrijheid voor staat.
Vanavond sta ik hier niet met kant-en-klare oplossingen. Ik sta hier vandaag wel met een verhaal dat wat mij betreft het begin van een oplossing kan zijn. Een nieuw verhaal dat ons kan helpen om opnieuw na te denken over wat vrijheid werkelijk betekent. En dat ons dichter kan brengen bij het Nederland waarnaar we allemaal zo verlangen.
Ik zei zojuist een nieuw verhaal, maar eigenlijk is het een oud verhaal voor een nieuwe tijd. Ik heb het over de oude waarheid dat je alleen samen vrij kunt zijn.
Want ik ben ervan overtuigd dat het verhaal dat wij onszelf in Nederland over vrijheid vertellen, niet langer afdoende is. We noemen onszelf vrij, maar tegelijkertijd voelt een van de kleinste minderheden in ons land zich bedreigd en geïsoleerder dan ooit. Dat klopt niet. Ik denk dat we in de afgelopen decennia, in de jaren van secularisering en individualisering, gaandeweg iets wezenlijks zijn kwijtgeraakt in ons denken over vrijheid.
Steeds meer zijn we vrijheid gaan begrijpen als de ruimte om te doen en te laten wat we zelf willen. Zolang we een ander geen directe schade berokkenen, moet alles kunnen. Het schadebeginsel van de filosoof John Stuart Mill is in ons denken over vrijheid een steeds belangrijkere plek in gaan nemen.
En natuurlijk zit daar een belangrijke kern van waarheid in. Een vrije samenleving moet mensen beschermen tegen dwang en willekeur. De overheid mag niet zomaar bepalen hoe mensen hun leven moeten inrichten. Maar als vrijheid daartoe beperkt blijft, missen we volgens mij iets wezenlijks. Want het is een vrijheid die vooral gaat over wat anderen ons niet mogen aandoen. Over met rust gelaten worden. Over de ruimte om onze eigen keuzes te maken. Maar veel minder over wat we voor elkaar moeten doen, over verantwoordelijkheid. En daar begint het wat mij betreft te wringen.
Neem die Joodse vrouw die zich steeds eenzamer voelt op haar leesclub. Formeel is zij vrij om daar te zijn. Niemand verbiedt haar om mee te doen. Maar voelt zij zich ook werkelijk vrij? Of neem de Joodse kinderen die achter hoge hekken onderwijs kunnen volgen. Natuurlijk, zij genieten de vrijheid van onderwijs. Maar is dat de vrijheid die we voor hen voor ogen hebben? Of denk aan mensen die zich onveilig en geïntimideerd voelen door pro-Palestijnse demonstraties. Demonstreren hoort bij een vrije samenleving. Dat staat voor mij buiten kijf. Maar het gaat wringen wanneer mensen alleen hun eigen vrijheid opeisen en daarbij iedere verantwoordelijkheid voor de vrijheid van anderen achter zich laten, precies dat zagen we onlangs in Amsterdam.
Als vrijheid alleen nog maar betekent dat ik mijn gang kan gaan, zolang de ander daar niet direct en zichtbaar schade aan ondervindt, dan is dat uiteindelijk een armzalig vrijheidsideaal. Waar de grootste schreeuwer wint en de samenleving aan het einde gepolariseerd en verkruimelt tegenover elkaar staat. Met als eerste slachtoffer de Joodse gemeenschap, maar vervolgens iedere andere minderheid. Dat is niet het Nederland waar ik in geloof.
Daarom geloof ik dat we ons vrijheidsbegrip opnieuw tot leven moeten brengen, moeten revitaliseren. Dat we vrijheid niet alleen moeten begrijpen als een recht dat we voor onszelf opeisen, maar ook als een verantwoordelijkheid die we voor elkaar dragen. En dat betekent dus ook dat als de Joodse gemeenschap bedreigd en geïsoleerd wordt, de hele samenleving opstaat en zegt: nee, dit laten we niet gebeuren. Het vrijheidsideaal waar ik het vanavond over zal hebben, vraagt iets van iedereen en legt dus ook een verantwoordelijkheid bij iedereen.
Een van de bekendste moderne denkers die over deze vrijheid schreef, was Isaiah Berlin, voor u vast geen onbekende. Berlin maakte een onderscheid tussen twee vormen van vrijheid. Aan de ene kant de negatieve vrijheid: de vrijheid van dwang en inmenging. De vrijheid om niet door anderen te worden belemmerd. En aan de andere kant de positieve vrijheid: de vrijheid om daadwerkelijk richting te geven aan je leven. Om zelf vorm te kunnen geven aan wie je bent en wat je wilt worden.
Dat tweede vrijheidsbegrip is overigens geen uitvinding van Berlin. Het idee zelf is veel ouder. Het is een oud verhaal, dat zei ik zojuist al. Een verhaal dat bovendien diepgeworteld is in de joodse en christelijke traditie.
We vinden het bijvoorbeeld in de Torah, in het boek Exodus. In het verhaal van de uittocht uit Egypte en de bevrijding uit slavernij ‘Laat Mijn volk gaan, zodat het Mij kan dienen’, zo staat geschreven in Exodus 7:16. In die woorden schuilt de wezenlijke betekenis van vrijheid.
Want kijk eens naar de twee delen van die zin. ‘Laat Mijn volk gaan.’ Dat is de bevrijding van externe dwang. De bevrijding uit de slavernij van Farao. Het einde van de onderdrukking. De vrijheid om niet langer onder het juk van een ander te leven. Maar dan volgt het tweede deel. ‘Zodat het Mij kan dienen.’
En juist daarin ligt een diepere betekenis van vrijheid besloten. Het volk wordt niet alleen bevrijd van iets, maar ook bevrijd tot iets. Vrijheid is dus niet alleen dat de ketenen worden of zijn verbroken. Vrijheid betekent ook handelen. Dat mensen de ruimte krijgen om hun roeping te vervullen. Om tot bloei te komen.
Bonhoeffer, een van mijn belangrijkste inspiratiebronnen, verwoordt het heel mooi en krachtig: ‘Vrijheid ligt niet in verheven gedachten, maar in het stellen van een daad. Aarzel niet langer, ga de storm in en handel.’ Het prachtige verhaal over de uittocht uit Egypte is daarmee niet langer alleen een verhaal over het einde van de slavernij. Het is ook een verhaal over het begin van een nieuwe manier van leven, waarin vrijheid verbonden wordt aan een opdracht om het goede te doen.
Het zijn uit de oude boeken twee heldere perspectieven op vrijheid. Enerzijds laat het zien wat vrijheid zou moeten betekenen voor eengemeenschap. Dat betekent niet alleen dat u of ik vrij bent en kunt gaan en staan waar u wilt, maar juist dat u of ik kunt participeren in de samenleving en vooral: dat er ruimte is om te laten zien wat je diepere identiteit is, je cultuur en die vrijuit kan bloeien.
Ik moet in dit verband ook Hannah Arendt noemen. In haar werk Tussen verleden en toekomst uit 1961 schreef Arendt over dit positieve vrijheidsideaal. Vrijheid gaat volgens Arendt niet alleen over het maken van je eigen keuzes, maar juist ook over de mogelijkheid om je stem te laten horen, deel te nemen aan het publieke debat en invloed uit te oefenen op de samenleving waarvan je deel uitmaakt. Vrijheid is zogezegd: meedoen, zichtbaar zijn. Dat betekent dus dat het Joodse leven zich niet hoeft te onttrekken aan het publieke oog, maar dat het volop zichtbaar kan en ook moet zijn in alle facetten van de samenleving. En dat is precies wat het werk van het Joods Humanitair Fonds zo belangrijk maakt, en waar mijns inziens de nadruk in het publieke debat over antisemitisme en vrijheid voor de Joodse gemeenschap te weinig op ligt.
En vanuit dit oude systeem en veel rijkere vrijheidsideaal zou het ook ons allen ter harte moeten gaan om die vrijheid voor iedereen mogelijk te maken. Want dat is het tweede perspectief dat deze tekst uit de Tora opent: Alleen samen ben je vrij
De voormalige Britse opperrabbijn Jonathan Sacks heeft die gedachte heel treffend beschreven in zijn boek The Home We Build Together. Hij vergelijkt onze moderne liberale samenleving met een hotel. Iedereen heeft zijn eigen kamer, geniet zijn eigen vrijheid en zolang we elkaar niet lastigvallen, is alles in orde. Maar een hotel is nog geen thuis, zegt Sacks. Een samenleving is geen hotel waarin we elkaar met rust laten, maar een huis dat we samen bouwen. Een huis waarin we verantwoordelijkheid dragen voor elkaar. En als Nederland zo’n gezamenlijk huis is, dan kan de vrijheid van de Joodse gemeenschap toch niet alleen de verantwoordelijkheid van de Joodse gemeenschap zelf zijn? Dan kunnen we niets als in een hotel in ons eigen kamertje blijven zitten. In het huis Nederland moet de onvrijheid van de eeniedereen aangaan.
Heel concreet: als iemand geen keppel durft te dragen op straat, dan is dat niet alleen een probleem voor die persoon, maar een probleem van iedereen, van de hele samenleving. Er gaat op zo’n moment immers iets wezenlijks verloren. En wie met dit rijkere vrijheidsidee naar Nederland kijkt, kan dus ook niet anders dan een pijnlijke conclusie trekken: dit besef zijn we kwijtgeraakt.
En ik wil daar vanavond toch ook heel duidelijk over zijn, want vanuit ditvrijheidsideaal geredeneerd kunnen we niet anders dan een aantal scherpe conclusies trekken, namelijk dat:
Nu hoor ik u misschien denken: leuk zo’n betoog over een oud vrijheidsideaal, maar wat kunnen we doen? En vooral: wat kan de politiek concreet doen?
Het begint allereerst bij een samenleving die beseft dat een aanval op één een aanval op allen is. Een samenleving die opstaat en niet laks is. De koning verwoordde het mooi eerder dit jaar door te zeggen dat de zwijgende meerderheid om uw gemeenschap heen moet gaan staan.
Dat begint in het klein. Dus als iemand in de straat Joods is en uit angst geen mezoeza meer op de deurpost durft te hangen, dan hangen we er allemaal een op.
Als het organiseren van Chanoekavieringen onder druk komt te staan door dreiging en geweld, zoals na de terreuraanslag in Sydney, dan vieren we het samen, zeg ik Chanan Hertzberger na.
Want vrijheid behouden vraagt om meer dan woorden. Zoals Dietrich Bonhoeffer schreef, ik refereerde er net al aan: ‘Niet in verheven gedachten, maar in de daad ligt de vrijheid.’
Solidariteit mag niet blijven steken in mooie woorden en veroordelingen van antisemitisme. Ze moet zichtbaar en voelbaar worden in wat we doen. Juist wanneer angst mensen dwingt hun identiteit te verbergen, moeten anderen opstaan. Dát is staan voor vrijheid.
Maar ik zei het al, deze tijd vraagt ook wat van de politiek.
Allereerst moeten we ervoor zorgen dat politie en handhavers veel harder kunnen optreden bij demonstraties waar met walgelijke Hamasvlaggen wordt gezwaaid. Het is goed dat Holocaustontkenning inmiddels strafbaar is gesteld en dat er wordt gewerkt aan een wet die verheerlijking van terrorisme strafbaar stelt. Wat mij betreft zetten we daar nog meer vaart achter. Twee jaar geleden nam de Kamer daarnaast een wet van mij aan die haatmisdrijven extra zwaar straft. We zien gelukkig nu al dat die wet effect sorteert.
De Holocaust brengt mij ook bij het onderwijs. Scholen en leraren die Holocausteducatie weigeren, moeten keihard worden aangepakt. Holocaust-educatie is wettelijk verplicht, en toch wordt deze verplichting niet altijd nageleefd. De mogelijkheden om deze scholen te sanctioneren, zijn er al, maar worden nauwelijks ingezet, dat moet echt veel beter.
En er is nog iets dat politiek Den Haag in zijn oren moet knopen: de beveiliging van Joodse instellingen of Joodse evenementen is een verantwoordelijkheid van de overheid, niet van de Joodse gemeenschap zelf. Ik ben daarom ook heel blij dat de Kamer eerder dit jaar een motie met die strekking van mij en collega Ulysse Ellian aannam. Hier ga ik de regering ook zeker aan houden.
Maar hier mag het allemaal niet bij blijven. Want zoals ik eerder zei: werkelijke vrijheid betekent niet alleen dat je beschermd wordt tegen bedreigingen. Het is ook niet een politiek die alleen schande roept. Het betekent concreet investeren in een bloeiende gemeenschap. Zichtbaar met ruimte voor jongeren, voor sport zoals Maccabi dat doet, voor plekken van ontmoeting. Dat de bloei van de gemeenschap geen toevalligheid is maar onze inzet. Daarom moeten we ook veel meer investeren in Joodse cultuur in Nederland. Ik ben onder de indruk van het werk dat het Joods Humanitair Fonds verzet in Midden- en Oost-europa, want het laat precies dat zien. Zonder cultuur, zonder gezamenlijke identiteit zal het niet gaan.
Ik wil positieve aandacht voor het Joodse leven in onze steden. Van chanoekaviering tot de mezoeza aan de deur. We moeten niet alleen spreken over de Joodse gemeenschap wanneer er problemen zijn. Niet alleen wanneer er meer geld nodig is voor beveiliging. Ik ben er dan ook heel blij mee dat ik vorig jaar meer geld heb kunnen regelen voor het Joods Cultureel Kwartier. Want ook dat is een keuze voor vrijheid. Voor een Nederland waarin de Joodse gemeenschap niet alleen kan voortbestaan, maar werkelijk kan floreren.
Ook is het belangrijk dat gesubsidieerde organisaties die Joodse artiesten bewust geen podium bieden, keihard worden aangepakt. Vorig jaar verzocht ik de regering om uit te werken op welke wijze consequenties kunnen worden verbonden
aan verstrekte subsidies indien gesubsidieerde organisaties bewust Joodse artiesten geen podium bieden.
Beste vrienden,
Vanavond heb ik een horizon willen schetsen.
Een vrijheidsidee uit een oude tijd. Een vrijheidsidee dat ons eraan herinnert dat vrijheid meer is dan met rust gelaten worden. Of veilig te zijn. Meer dan zelf kunnen kiezen. Meer dan leven en laten leven. Vrijheid betekent ook dat de ander tot bloei kan komen en dat een gemeenschap haar potentieel kan waarmaken.
Want samen met u verlang ik naar die dag waarop de Joodse gemeenschap in West-Europa, in Nederland in het bijzonder merkt dat de vrijheid weer voluit ruimte biedt.
Maar die dag komt niet vanzelf. Daar moeten we voor strijden. Het vraagt van iedereen wat, niet langer wegkijken, wel opstaan, meedragen en de ander willen ontmoeten. Want wie vrijheid als grootste waarde van onze democratische rechtsstaat ziet, is verantwoordelijk om daar elke dag in de kleine daden, dat mogelijk te maken.
Alleen samen ben je vrij!
Ik dank u zeer.